توضیحات

بحث درباره زبان‌های ایرانی، زبان فارسی و لهجه‌های آن و این‎که فارسی تاجیکی یکی از لهجه‌های فارسی معیار امروز ایران است در صفحات آینده این کتاب خواهد آمد. ولی نکته‌ای که باید در اینجا بر آن تأکید کرد این است که تفاوت‌های زبانی فارسی تاجیکی با فارسی معیار ایران بیش از تفاوت‌های دیگر لهجه‌های فارسی با فارسی معیار است و این امر به دلایل سیاسی و موقعیت خاص جغرافیایی این منطقه زبانی است.
در حالی که سخن‌گویان لهجه‌های مختلف فارسی چون تهرانی، اصفهانی، شیرازی، کرمانی، و جز آن دارای زبان نوشتاری (ادبی) مشترکی هستند، سخن‌گویان فارسی تاجیکی نه تنها در زبان محاوره بلکه در زبان ادبی نیز با ایرانیان تفاوت‌هایی دارند. از طرفی تفاوت‌های بین لهجه‌های فارسی با فارسی معیار ایران غالباً آوایی و واژگانی و کم‌تر دستوری است در صورتی که بین فارسی تاجیکی و فارسی معیار ایران علاوه بر تفاوت‌های آوایی و واژگانی تفاوت‌های دستوری چشم‎گیری وجود دارد.
با این‌که فارسی تاجیکی مانند فارسی ایران خود دارای لهجه‌های متعددی است ولی در این کتاب هدف اصلی مقایسه «فارسی ادبی تاجیکی» با «فارسی معیار ایران» بوده است، گرچه گه‌گاه واژه‌ها یا نکاتی دستوری در بعضی از لهجه‌های فارسی تاجیکی بدون ذکر نام لهجه در این مجموعه دیده می‌شود.
«فارسی ادبی تاجیکی» آن نوع فارسی است که تاجیک‌ها امروزه با آن سخن‌رانی می‎کنند، مطالب علمی و ادبی را به آن می‎نویسند یا در رادیو و تلویزیون به کار می‎برند. فارسی معیار ایران نیز چنین کاربردی دارد.
برای انجام این بررسی نگارنده علاوه بر سفری که به تاجیکستان داشته از نوارهای ضبط‌شده سخن‎رانی‌های تاجیک‌ها و برنامه‌های رادیو و تلویزیون تاجیکستان، مطالعه متن‌های نوشته شده به فارسی تاجیکی و نیز مصاحبه حضوری با گویشوران تاجیک استفاده کرده است.
کتاب حاضر شامل پنج فصل است. فصل اول تاجیکستان را از زمانی که بخشی از ایران بزرگ بوده تا زمان حال معرفی می‎کند و زبان‌های ایرانی (همراه با نمودار)، جایگاه بحث قرار می‌دهد و وضعیت فعلی فارسی ادبی تاجیکی را از دیدگاه دوازده نویسنده تاجیک، ایرانی و خارجی روشن می‎کند.
در فصل دوم فارسی تاجیکی و فارسی معیار ایران از نظر تفاوت‌های نظام آوایی و واجی و در فصل سوم و چهارم این دو گونه از زبان فارسی از نظر تفاوت‌های دستوری متن‌هایی از پانزده نویسنده، روزنامه‌نگار یا شاعر تاجیک (اکبر تورسان‌زاده، گل‌نظر، لایق شیرعلی، عبدالحمید صمد، صابری، قیام‌الدین ستاری، سعدالله رحیموف، صدرالدین عینی، بحرالدین علوی، مقصد مهدی، اوکتم بیک محمد، جمعه‌خان تیمورزاده، کمال عینی، گل‌رخسار، محمد جان شکوروف) آمده که با فارسی ایران مقایسه شده‌اند.
فصل پنجم اختصاص به واژگان دارد، که در آن ابتدا فهرستی از افعال ساده و مشتق (پیش‎وندی) فارسی تاجیکی همراه با تصریف بعضی از وجوه آن‌ها آمده و پس از آن فهرست سایر واژگان فارسی تاجیکی (همراه با معادل آن‎ها در فارسی ایران) دیده می‎شود. در این فصل اولاً کوشش شده تا واژه‌های تاجیکی (و نه واژه‌های اروپایی دخیل) به واژک‌های تشکیل‎دهنده آن‌ها (morpheme) تجزیه شوند و این تجزیه معمولاً تنها در یکی از مشتقات هر واژه انجام شده‌ است و ثانیاً در مقابل واژه‌هایی که از طریق زبان روسی وارد فارسی تاجیکی شده‎اند (و نه واژه‌های اروپایی که در فارسی ایران نیز وجود دارند) بدون توجه به مأخذ اصلی آن‎ها عبارت «مأخوذ از روسی» آمده است. نکته‎ای که در این‌جا باید به آن اشاره شود، تلفظ این واژه‎هاست که تنها بر پایه تلفظ گویشوران تاجیک که در نام آن‎ها در پایان این پیش‎گفتار آمده ضبط شده است، از طرفی در تجزیه غالب واژه‎ها، واژک زمان گذشته در ستاک گذشته فعل به عمد تجزیه نشده است.
علاوه بر فصول فوق بخشی زیرعنوان «ملحقات» که مشتمل بر مراسم عروسی تاجیک‎ها، بعضی از اصطلاحات معمول آن‎ها، نحوه خواندن چهار عمل اصلی در ریاضی، واحدهای اندازه‎گیری و نام روزهای هفته، ماه‌ها و فصول سال در تاجیکستان آمده است. اصطلاحات زبان‌شناسی به کار رفته در این کتاب نیز در همین بخش آمده است.
منابعی که برای تهیه این مجموعه مورد مراجعه بوده‌اند در پایان هر فصل و نیز در پایان کتاب آمده‌اند. نکته‌ای که ذکر آن در این‌جا ضروری به نظر می‌رسد تغییراتی است که در آوانویسی (و گاه در برگردان به فارسی ایران) جملات تاجیکی برگرفته از منابع چاپی انجام شده است. این امر به این دلیل صورت گرفته که بعضی از نشانه‌های آوانویسی به کار رفته در این کتاب با منابع مذکور تفاوت داشته است.